جشن آبانگان چیست؟ تاریخ، آداب و رسوم و روایت شاهنامه

پاییز ایرانی فقط فصل برگ‌ریزان نیست؛ در گاه‌شمار کهن، این فصل پر از جشن بود و یکی از زیباترین آن‌ها جشن آبانگان است. اگر می‌خواهید بدانید جشن آبانگان چیست، چه روزی برگزار می‌شود و چطور می‌توان امروز هم آن را گرامی داشت، در این مقاله همه‌چیز را به‌زبان ساده و با تکیه بر منابع معتبر برایتان گفته‌ایم.

جشن آبانگان چیست و چرا این نام را دارد؟

در گاه‌شمار ایران باستان، هر روز ماه نامی ویژه داشت. هر بار که نام روز با نام ماه یکی می‌شد، ایرانیان آن روز را جشن می‌گرفتند. به همین دلیل در طول سال دوازده جشن از این دست داشتیم: فروردینگان، اردیبهشتگان، تیرگان، مهرگان، آبانگان و دیگران. روز دهم هر ماه «آبان» نام داشت، پس دهمین روز از ماه آبان جشن آبانگان بود.

همین نام‌گذاری روزها یک نکته شنیدنی را هم روشن می‌کند. در گاه‌شمار باستانی هر روز ماه نام خودش را داشت و خبری از هفته و روزی به نام «چهارشنبه» نبود. پس جشن آتشی که امروز با نام چهارشنبه‌سوری می‌شناسیم، نمی‌تواند با همین نام از ایران باستان به ما رسیده باشد. این‌که آتش‌افروزی پایان سال پیش از گره‌خوردن به چهارشنبه چه شکلی داشت و کدام رسم‌هایش واقعاً کهن است، همان پرسشی است که در آداب و رسوم چهارشنبه سوری در ایران باستان به آن پاسخ داده‌ایم.

خود واژه «آبان» جمعِ «آب» است و معنای «آب‌ها» را می‌دهد. ایرانیان باستان آب را یکی از چهار عنصر پاک و مقدس می‌دانستند و آلوده‌کردن آن را گناهی بزرگ می‌شمردند. نگهبان این آب‌ها ایزدبانو آناهیتا بود. یکی از کهن‌ترین بخش‌های اوستا، یعنی «آبان یشت» یا یشت پنجم، در ستایش او سروده شده است. در باور کهن، آناهیتا بر گردونه‌ای سوار است که چهار اسب سپید آن را می‌کشند: باد، باران، ابر و تگرگ.

جشن آبانگان چه روزی است؟ ماجرای ۴ آبان و ۱۰ آبان

خیلی‌ها می‌پرسند چرا برای جشن آبانگان دو تاریخ گفته می‌شود. دلیلش تفاوت دو تقویم است. در گاه‌شمار باستانی و یزدگردی همه ماه‌ها سی روزه بودند و پنج روز اضافه در پایان سال می‌آمد. در تقویم امروز ما، شش ماه نخست سال سی‌ویک روزه‌اند. به همین دلیل تا رسیدن به آبان، شش روز اختلاف پیش می‌آید. نتیجه این است که «دهم آبان» باستانی با «چهارم آبان» تقویم کنونی برابر می‌شود.

در عمل هر دو تاریخ را محترم می‌شمارند. بیشتر مردم و رسانه‌ها دهم آبان را روز جشن آبانگان می‌دانند. جامعه زرتشتی یزد آیین «آبانگاه» را در چهارم آبان برگزار می‌کند.

جشن آبانگان در ایران باستان

در ایران باستان، مردم در جشن آبانگان کنار رودها، چشمه‌ها و دریاها گرد می‌آمدند و آناهیتا را نیایش می‌کردند. زنان در این جشن نقشی پررنگ داشتند، چون آناهیتا نماد پاکی، باروری و زیبایی هم بود. نیایشگاه‌های آناهیتا معمولاً نزدیک آب ساخته می‌شدند. شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ای که امروز می‌توانید ببینید، معبد آناهیتا در کنگاور کرمانشاه است.

نیایش با خواندن «آب‌زور» آغاز می‌شد. آب‌زور بخشی از اوستاست که به آب و آبان می‌پردازد. پس از نیایش، نوبت شادی و پایکوبی بود. معنای این جشن فقط آیینی نبود. آبانگان فرصتی بود تا مردم ارزش آب را به یاد بیاورند. این معنا در سرزمینی کم‌باران مثل ایران، که زندگی‌اش به قنات و چشمه بسته بود، بسیار عمیق بود.

جشن آبانگان در شاهنامه و روایت‌های کهن

درباره پیدایش آبانگان چند روایت وجود دارد. مشهورترین روایت به جنگ‌های ایران و توران برمی‌گردد. در این روایت، افراسیاب تورانی دستور داد کاریزها و نهرها را ویران کنند. پس از پایان جنگ، «زو» پسر طهماسب دستور لایروبی داد و آب دوباره در کاریزها روان شد. ایرانیان بازگشت آب را جشن گرفتند. در روایتی دیگر، در همین روز میان زو و افراسیاب صلح شد و پس از سال‌ها خشکسالی، باران بارید. روایت سوم آبانگان را به پیروزی فریدون بر ضحاک پیوند می‌دهد.

اگر به دنبال جشن آبانگان در شاهنامه هستید، باید دقیق بگوییم که فردوسی در بخش «پادشاهی زو طهماسپ» از خشکسالی و پیمان صلح ایران و توران سخن می‌گوید، اما نام آبانگان را مستقیم نمی‌آورد. پیوند این داستان با جشن آبانگان را بیشتر در نوشته‌های ابوریحان بیرونی، به‌ویژه «آثارالباقیه»، و منابع پس از او می‌بینیم. پس شاهنامه زمینه داستان را روایت می‌کند و بیرونی آن را به جشن آبانگان گره می‌زند.

آداب و رسوم جشن آبانگان؛ از دیروز تا امروز

آبانگان زرتشتیان هنوز زنده است. در یزد و کرمان، زرتشتیان در آیین آبانگاه کنار چشمه‌ها، قنات‌ها یا آب‌انبارها جمع می‌شوند. آن‌ها نیایش آبان را می‌خوانند و برای پاکی و فراوانی آب دعا می‌کنند. پیوند این آیین با لایروبی کاریزها در داستان زو هم معنادار است. پاکیزه نگه‌داشتن آب، هسته اصلی این جشن است.

یکی از رسم‌های کمتر شناخته‌شده این جشن «سمنوپزان» است. در این آیین، خانواده‌ها دور هم جمع می‌شوند و سمنو می‌پزند. سمنو را از جوانه گندم درست می‌کنند و نماد برکت و باروری است. این رسم بهانه خوبی است تا آبانگان را به آشپزخانه هم بیاورید. یک سمنوی خانگی یا یک کیک پاییزی ساده با تزئین آبی و فیروزه‌ای، که رنگ‌های آب و آناهیتا هستند، جشن را خاطره‌انگیزتر می‌کند.

امروز خانواده‌ها آبانگان را بیشتر با دورهمی کنار طبیعت، پذیرایی ساده، موسیقی و گاهی نورافشانی کوچک خانوادگی جشن می‌گیرند. چند روز پس از آبانگان، در میانه آبان، برخی منابع از آیینی به نام «میانه پاییز» یاد کرده‌اند. همین نزدیکی باعث شده بسیاری آبانگان را جشن میانه پاییز هم بدانند.

آبانگان، تیرگان و چهارشنبه‌سوری؛ جشن‌های آب و آتش

جشن‌های ایرانی بیشتر به یکی از عنصرهای طبیعت گره خورده‌اند. آبانگان و تیرگان هر دو جشن آب هستند، اما شکل برگزاری‌شان فرق دارد. آداب و رسوم جشن تیرگان در سیزدهم تیر بیشتر حال‌وهوای باران‌خواهی دارد. آب‌پاشیدن به یکدیگر و یاد آرش کمانگیر از نمادهای آن است. در مقابل، چهارشنبه‌سوری جشن آتش است؛ جشنی که همان‌طور که بالاتر گفتیم، نامش از دوره‌ای دیرتر آمده اما ریشه‌اش به آتش‌افروزی‌های پایان سال برمی‌گردد. جدول زیر تفاوت این جشن‌ها را یک‌جا نشان می‌دهد:

جشن	زمان	محور جشن	آیین شاخص
آبانگان	۱۰ آبان (۴ آبان تقویم کنونی)	آب و آناهیتا	نیایش کنار آب، سمنوپزان
تیرگان	۱۳ تیر	باران و تیشتر	آب‌پاشی، یاد آرش کمانگیر
مهرگان	۱۶ مهر	مهر و دوستی	سپاس از برداشت و پیمان‌داری
میانه پاییز	چند روز پس از آبانگان	نیمه فصل	دورهمی و شکرگزاری
چهارشنبه‌سوری	شب آخرین چهارشنبه سال	آتش و روشنایی	پریدن از آتش، قاشق‌زنی

فشفشه و نورافشانی در جشن آبانگان؛ شاد و ایمن جشن بگیرید

باید صادق باشیم: در آبانگان باستانی خبری از آتش‌بازی نبود. محور این جشن آب بود، نه آتش. اما جشن‌های امروز ترکیبی از سنت و شادی‌های تازه‌اند. خیلی از خانواده‌ها دوست دارند شب آبانگان را با چند فشفشه جشن یا یک نورافشانی کوچک روشن کنند. نور در فرهنگ ایرانی همیشه نماد شادی و پیروزی روشنایی بوده است.

اگر چنین برنامه‌ای دارید، این را بدانید: بیشتر اتفاق‌های ناخوشایند شب جشن از بی‌احتیاطی شروع نمی‌شود، از یک انتخاب نادرست شروع می‌شود. نورافشانی‌ای که برای پارک و فضای باز ساخته شده، در حیاطی کوچک و زیر شاخه درختان روشن می‌شود، یا فشفشه‌ای که مخصوص بزرگ‌سالان است به دست بچه‌ها می‌رسد. فشفشه دستی، آتشفشانی‌های زمینی و آتش‌بازی هوایی هرکدام فاصله ایمن، مدت سوختن و فضای مناسب خودشان را دارند. برای همین، پیش از تهیه هر چیزی ارزش دارد لوازم آتش بازی را یک بار بر اساس اندازه محل جشن و سن مهمان‌ها کنار هم بسنجید؛ همین چند دقیقه مقایسه، تفاوت یک شب شاد با یک شب پراسترس است.

فشفشه را همیشه رو به آسمان و دور از لباس و مو بگیرید و بچه‌ها را فقط با حضور یک بزرگ‌تر به آن نزدیک کنید. آتش‌بازی هوایی را فقط در فضای باز، دور از درخت، سیم برق، خودرو و جمعیت روشن کنید و پیش از روشن‌کردن، راهنمای روی بسته را کامل بخوانید.

جشن آبانگان خجسته باد؛ چند پیام تبریک

اگر می‌خواهید آبانگان را به دوستان و خانواده تبریک بگویید، این چند پیام کوتاه را می‌توانید بفرستید:

• «جشن آبانگان خجسته باد؛ زندگی‌تان مثل آب روان، زلال و پربرکت باشد.»
• «در روز آناهیتا، برایتان دلی پاک و سالی پرباران آرزو می‌کنیم. آبانگان شاد!»
• «آب مایه زندگی است؛ آبانگان را با پاس‌داشتن هر قطره جشن بگیریم.»

جمع‌بندی

آبانگان یادگار روزگاری است که ایرانیان طبیعت را فقط تماشا نمی‌کردند، بلکه با آن زندگی می‌کردند و قدرش را می‌دانستند. می‌توانید این جشن را با یک دورهمی کنار آب، یک کاسه سمنوی خانگی یا یک نورافشانی کوچک برگزار کنید. در هر حال، پیام اصلی‌اش همان است: آب را پاک نگه داریم و هر جشنی را شاد و ایمن برگزار کنیم.